Флоренс Найтингейл (1820-1910) туғилган кунда дунё ҳамширалари ўз касб байрами – Халқаро ҳамширалар кунини нишонлашади.
Европа шифохоналарида ҳамширалик тарихи икки даврга бўлинган: Флоренс Найтингейлгача ва ундан кейин.
Флоренс Найтингейл ким?
Флоренс Найтингейл бадавлат оилада туғилган ва қариндошлари унинг келажаги ҳақида уй бекси бўлиб, болалар тарбияси билан шуғулланади ва хайрия ишларида қатнашади деб ишонишган. Аммо Флоренс ўзгача ҳаёт тарзини танлади. У беморларга ғамхўрлик қилишдан манфаатдор эди. Флоренс аслзода хоним бўлишига қарамай, ХIХ аср ўрталарида Англияда хизматкорлар, бевалар, камбағаллар аёллардан иборат бўлган уюшма – меҳрибон опа-сингиллар таркибида маданий марказдан йироқ, оғир шароитларда ишлаган ва оддий маош билан қаноатланган.
Найтингейл ота-онасиз, бир ўзи ёлғиз Европа бўйлаб саёҳат қилиб кўрди. 1852-йилда, уларга қарши ўлароқ, Лондонга бориб, у ердаги аёллар клиникасида назоратчи бўлиб ишлади. Қрим уруши пайтида (1853-1856) унинг номи бутун империя бўйлаб тарқалди
Флоренсия ўз саёҳатлари давомида кундалигига босиб ўтган масофаларни ёзиб олди ва турли маълумот брошюраларини тўплади. У статистикага диндек муносабатда бўлди ва ундан тиббий хизматни жонлантириш учун фойдаланмоқчи эди. У бошқа ҳамширалар билан бирга урушга юборилди.
Флоренс Найтингейл бемор аскарлар орасида
1854 йилда Флоренсия Скутари шаҳрига (Истанбулнинг Осиё қисмидаги туман) етиб келди, у ерда инглизлар дала касалхонасини ташкил қилишган эди – ярадор аскарлар бу ерга тўғридан-тўғри Қримдан келтириларди. Шифокорлар ва офицерлар аёлларнинг Лондондан қўнишини душмандек билан қабул қилишди: Найтингейл ва унинг қўл остидагиларни дастлабки бир неча ой давомида аскарлар яқинига йўлатишмади. Флоренсия эса бу вақтдан унумли фойдаланиб, вазиятни ўргана бошлади.
Касалхонада вабо ва тиф касали авж олган эди. Ярадорлар учун палаталарда жой етарли эмас эди. Хоналар тозаланмаган ва вентиляция қилинмаган. Барча ошпазлар буйруқ билан демонтаж қилинди, шунинг учун тоза сув ва яхши овқатни фақат орзу қилиш мумкин эди. Бунинг устига дори воситалари етишмасди. Бепарволик ва антисанитария шароитлар инглиз жангчиларини душмандан кўр тезроқ ўлдирарди!
Охир-оқибат, Найтингейл касалларга ғамхўрлик қилишига рухсат олди. У пойтахтдаги ошпазга буюртма бериб, бинт ва кийимларни ювиш учун қозон сотиб олди ва палаталарни тозалаш учун 200 кишини ёллади. Олти ой ўтгач, ярадорлар орасида ўлим даражаси 42,7% дан … 2,2% гача камайди!
Флоренсия узоқ вақтдан бери интилаётган нарсасига эришди: энди касалхоналар беморлар учун хавф туғдирмайди.
Флоренс Найтингейл – “Чирофли хоним”
У кечалари қўлида чироқ билан аскарлар атрофида айланиб юрган, шунинг учун аскарлар унга “чироқли хоним” деган лақаб беришган. Британия матбуоти томонидан олинган унинг фотосурати ниҳоятда муваффақиятли чиққан. Хатто Генри Лонгфеллонинг “Авлиё Филомена” шеърида “чироқли хоним” дея тилга олинган. Бу шеър машҳур қўшиққа айланган.
Флоренсия беморлар парвариши билан бир қаторда статистикага ҳам қизиққан. У том маънода маълумотларни стандартлаштириш ва маълумотлар сифатини кузатарди. У Скутари ва Қримдаги бир-бирига номувофиқ, нотўғри тўлдирилган тиббий ҳисоботлардан ҳафсаласи пир бўлди. Худди шу нарса фуқаролик касалхоналаридан олинган хабарларга ҳам тегишли эди. Каталогчи ҳамкасби Уилям Фарр билан биргаликда у касалхонага ётқизилган беморлар сони, уларнинг тикланиш даври ва ҳоказоларни ҳисобга олган ҳолда ягона шифохона ҳисобот шаклини тайёрлади. Бир мунча вақт у Англияда ишлатилган, аммо охирида у камроқ мураккаб аналог билан алмаштирилди.
Флоренс Найтингейл касалхона статистикасини яратди
Найтингейл ўз олдига қўйган глобал мақсад – касалхоналарда тегишли санитария шароитларини жорий этиш эди. 1857 йилда уни қиролича Виктория қабул қилди, у армиядаги санитария ислоҳотини тасдиқлади. Худди шу йили Флоренсиянинг саъй-ҳаракатлари билан Қироллик ҳарбий тиббий комиссияси пайдо бўлди. Аёллар унга қабул қилинмади, аммо расмийлар Найтингейл тўплаган маълумотларни диққат билан ўрганишди.
Ўзининг провокацион гипотезаларини синаб кўриш учун Флоренс маълумотларни визуаллаштиришга ҳаракат қилди. Хусусан, штрихли диаграммалардан фойдаланди. Раҳбарларнинг сўзлари кўпинча у қўлоқдан кириб, бу қулоқдан чиқади, индикатив графика эса бошқа масала. Энг машҳурлари бизнинг қаҳрамонимизнинг “Булбул атиргуллари” деб номланган пирог жадваллари. Уларда “чироқли хоним” аскарларнинг касаллик ва жароҳатлардан ўлим даражаси таққосланган. Инфографика унинг ғояларини синаб кўрди.
Шу билан бирга, Найтингейл китоблар, маълумот берувчи рисолалар ёзган, вазирларга хатлар ва газеталарга мақолалар юборган. Баъзан аноним тарзда ёзишга тўғри келарди (Флоренс аёл бўлгани учун кўпчилик унинг ғояларидан юз ўгиришини тушунган).
Қатъийлик ўз самарасини берди: шифохоналар оддий канализация, вентиляция ва маълумотли ходимлар билан таъминлана бошлади.
1860 йилда Флоренсия Сидней Герберт ёрдамида дунёда биринчи бўлиб “Меҳрибон опа-сингиллар” мактабини ташкил этди. У ўз ўқувчиларини “соғлиқни сақлаш миссионерлари” деб атади. Ўқишдан сўнг улар Британия империясининг чекка ҳудудларига ва АҚШга ишлаш учун кетишди.
Шу даражага етдики, Найтингейлнинг фикри Британия империясидан ташқарида ҳам тингланди. Шундай қилиб, америкалик генераллар у билан фуқаролар уруши (1861-1865) қурбонларига ғамхўрлик қилиш ҳақида маслаҳатлашдилар. 1874 йилда у Америка Статистик Ассоциациясига киритилган.
Найтингейлнинг сўнгги катта муваффақияти 1870-йилларда бўлган. У ҳукумат эътиборини Ҳиндистондаги аскарлар ўлимининг юқорилигига ва касалхоналардаги бефойда акушерликка қаратди, масаланинг қизиқ томони, касалхонада эмас, балки уйда туғиш хавфсизроқ бўлиб чиқди.
Найтингейлгача Англияда ҳеч қандай тиббий стандартлар ва соғлиқ муаммолари ҳақида ҳақиқий тушунча йўқ эди. Флоренсия инфографика туфайли уларни ҳамманинг эътиборига ҳавола этди. Тасвирий диаграммалар ҳатто ўтиб бўлмайдиган скептиклар учун ҳам кучли далил бўлиб хизмат қилди.
1864 йилда швейтсариялик Энри Дюнантни Қизил Хочни яратишга илҳомлантирган Флоренс Найтингейл эди. Ташкилот бугунги кунга қадар ҳамшираларнинг жасоратларини Найтингейл медали билан шарафлайди. Халқаро ҳамширалар куни эса фидойи аристократнинг туғилган кунида – 12 май куни нишонланади.
